Co łączy Marka Zuckerberga, Michaela Bloomberga, Stevena Spielberga i Natalie Portman? Wysokie dochody, ale i pochodzenie. Wszyscy są Żydami i osiągnęli w życiu niebywały sukces, często proponując innowacyjne rozwiązania. Jakie predyspozycje mają osoby o żydowskim pochodzeniu do tego, by się wzbogacać i być wpływowymi na całym świecie ludźmi?
- Kim są Żydzi
- Diaspora żydowska na świecie
- Wyższy poziom inteligencji — przyczyny
- Nauka i dążenie do doskonałości
Kim są Żydzi
Żydzi to naród semicki, który dawniej zamieszkiwał Palestynę. Nie jest to grupa jednolita pod względem religijnym czy etnicznym. Trudno jednoznacznie określić, kto jest Żydem. Zgodnie z prawem izraelskim, Żydem jest osoba urodzona z ortodoksyjnej matki żydowskiej. Natomiast prawo do obywatelstwa żydowskiego przysługuje każdemu, kto posiada przynajmniej jednego ortodoksyjnego dziadka. Takie podejście pozwala na zachowanie tożsamości narodowej mimo rozproszenia geograficznego i różnic kulturowych występujących w poszczególnych wspólnotach.
Definiowanie przynależności żydowskiej ma głębokie korzenie w tradycji religijnej i obyczajowej. W halasze — żydowskim prawie religijnym — matrylinearne przekazywanie tożsamości stanowi podstawową zasadę. Warto zauważyć, że oprócz kryteriów prawnych istnieje także wymiar samoidentyfikacji: wielu współczesnych Żydów określa swoją przynależność raczej jako kulturową niż wyłącznie religijną. W praktyce oznacza to, że tożsamość żydowska może być definiowana przez język (jidysz, ladino), zwyczaje kulinarne (koszerne jedzenie), obrzędy świąteczne (Pesach, Chanuka) lub przekonanie o wspólnym dziedzictwie historycznym.
Diaspora żydowska na świecie
Największa diaspora żydowska występuje w Stanach Zjednoczonych. Liczy ona ponad 6 milionów osób, z czego połowa nie należy do żadnej wspólnoty religijnej. Stanowi to konsekwencję wielkich fal emigracyjnych z Europy Wschodniej na przełomie XIX i XX wieku oraz po II wojnie światowej. Koncentracja żydowskiej społeczności w metropoliach takich jak Nowy Jork, Los Angeles czy Chicago wynika z faktu, że portowe miasta przyjmowały imigrantów i oferowały możliwości zarobkowe w handlu, przemyśle czy zawodach wolnych.
Mniej, bo około 800 tysięcy osób, liczy sobie diaspora w Rosji. Liczni Żydzi zamieszkują także tereny Francji (ponad 600 tysięcy), Ukrainy (500 tysięcy), Kanady (prawie 400 tysięcy), Wielkiej Brytanii (około 300 tysięcy) i Argentyny (blisko 200 tysięcy). Argentyński przypadek jest szczególnie interesujący — fala emigracyjna na przełomie XIX i XX wieku stworzyła tam żydowską wspólnotę, która do dziś zachowuje własne instytucje edukacyjne, kulturalne i religijne.
Dla porównania — w Polsce diaspora żydowska to obecnie około 1,5 tysiąca osób. Tak niskie liczby wynikają głównie z Holokaustu, podczas którego zginęło około 90% polskich Żydów, oraz z powojennych fal emigracyjnych w latach 1945–1950 i 1968. Przed II wojną światową Polska była jednym z największych ośrodków życia żydowskiego w Europie, gdzie społeczność żydowska liczyła ponad 3 miliony mieszkańców. Ośrodki takie jak Lublin, Kraków czy Warszawa stanowiły centra nauki talmudycznej, życia literackiego i działalności politycznej.
Wyższy poziom inteligencji — przyczyny
Okazuje się, że nie bez przyczyny znani i wpływowi lekarze, informatycy czy twórcy nowoczesnych technologii to w większości Żydzi. Teoria, że są oni zdolniejsi od innych wynika z wielu uwarunkowań historycznych, ale i religijnych. Według wielu badań, Żydzi mają większy średni poziom inteligencji, często jest on nieprzeciętnie wysoki. Najlepsze wyniki osiągają w testach, które badają umiejętności werbalno-logiczne. O wysokiej inteligencji Żydów najlepiej świadczą takie prestiżowe uznania jak Nagroda Nobla, którą często otrzymują osoby właśnie takiego pochodzenia — około 22% laureatów tej nagrody stanowią Żydzi, choć stanowią oni zaledwie 0,2% populacji świata.
Wiele osób twierdzi, że wysoka inteligencja jest uwarunkowana genetycznie. Może mieć to podstawy w żydowskich tradycjach matrymonialnych. Podczas wydawania córki za mąż, preferowany jest kandydat, który wyróżnia się wysoką inteligencją i ma dobry zawód, np. jest naukowcem lub lekarzem. Oczywiste jest, że przyszłe dzieci odziedziczą po rodzicach te geny mądrości. W społecznościach aszkenazyjskich — żydowskich grupach zamieszkujących Europę Środkową i Wschodnią — tradycja ta była szczególnie silna. W sztetlach (małych miasteczkach żydowskich) najważniejszymi osobami po rabinie byli uczeni, a rodziny starały się wiązać z nimi poprzez małżeństwa swoich córek.
Na tak wysoki poziom inteligencji może mieć również wpływ fakt, że wszelkie prześladowania przeżyli głównie Żydzi, którzy byli sprawniejsi umysłowo i potrafili przetrwać trudne czasy. Historyczne restrykcje zawodowe — zakaz posiadania ziemi w wielu krajach europejskich — zmuszały Żydów do zajmowania się handlem, medycyną, prawem czy finansami. Te zawody wymagały umiejętności czytania, pisania, liczenia i analitycznego myślenia, co przez wieki stanowiło mechanizm selekcyjny, faworyzujący osoby o wyższych zdolnościach intelektualnych. Dodatkowo, w społeczeństwach chrześcijańskich zakaz lichwy dla chrześcijan otwierał przed Żydami niszę finansową, co wymuszało rozwijanie umiejętności księgowych, matematycznych i prawnych.
Nauka i dążenie do doskonałości
Religia i wychowanie również w znacznej mierze przyczyniają się do geniuszu Żydów. Są oni narodem wybranym i tak też się czują. Najważniejsza jest dla nich nauka i chęć dążenia do doskonałości. Skoro są wybrani, to nie do byle jakich czynów. To zaszczepia w nich myśl, że mogą tworzyć nowe rozwiązania, być prekursorami w jakiejś dziedzinie. Nie muszą być jedynie odtwórcami. Ta mentalność, pielęgnowana przez pokolenia, kształtuje pewność siebie w podejmowaniu ryzyka intelektualnego i zawodowego.
Dla Żydów edukacja to możliwość rozwoju, a nie tylko formalne wykształcenie. Nie zdobywają stopni naukowych dla samego odhaczenia studiów — dla nich nauka to coś wyjątkowego. Takie podejście ma wpływ na odniesienie sukcesu, przedsiębiorczość i dążenie do wyższych celów. Tradycja studiowania Talmudu — która wymaga nie tylko zapamiętywania tekstów, lecz przede wszystkim ich interpretacji, dyskusji i krytycznej analizy — kształtuje umiejętność abstrakcyjnego myślenia już od dzieciństwa. Metoda pilpul, czyli szczegółowej argumentacji i kontrargumentacji stosowana w jesziwach (szkołach talmudycznych), przypomina współczesne techniki debaty i uczenia krytycznego myślenia.
W wielu żydowskich domach dyskusja intelektualna stanowi codzienną praktykę przy stole, podczas szabatu czy świąt religijnych. Dzieci zachęca się do kwestionowania, zadawania pytań i szukania własnych odpowiedzi, a nie bezkrytycznego przyjmowania gotowych rozwiązań. Taka atmosfera intelektualnego dociekania sprzyja rozwojowi kreatywności i samodzielności myślenia, co w późniejszym życiu przekłada się na innowacyjność zawodową i zdolność do rozwiązywania złożonych problemów. W praktyce dzieci już w wieku kilku lat uczestniczą w dyskusjach teologicznych, etycznych i filozoficznych, co kształtuje umiejętność formułowania argumentów i obrony własnego stanowiska. W efekcie wyrastają na dorosłych, którzy nie boją się kwestionować status quo, proponować nowych rozwiązań i podejmować ryzyka intelektualnego — cechy te przekładają się bezpośrednio na sukcesy w nauce, biznesie i działalności publicznej.
