Zarobki w Polsce często pozostawiają wiele do życzenia. Za pensję minimalną trudno się usamodzielnić — nie dziwi, że młodzi ludzie wyjeżdżają za granicę w poszukiwaniu lepszych zarobków. Gdy przychodzi do wypłaty wynagrodzeń za pracę, nie brakuje niestety pracodawców, którzy podchodzą do sprawy nieuczciwie i robią wszystko, by jak najbardziej zaoszczędzić, przez co praca zmienia się tak naprawdę w formę wyzysku.
Wynagrodzenie produktami zamiast pieniędzy
Na jednej z polskich uczelni zorganizowano spotkanie rekrutacyjne, podczas którego przedstawiciele dużej firmy produkującej rajstopy zachęcali studentów do współpracy i związania zawodowej przyszłości z ich przedsiębiorstwem. Studenci, często nieposiadający wyklarowanej ścieżki kariery, zazwyczaj przyjmują takie propozycje z otwartością.
Firma licząca się na rynku poświęca czas, by werbować pracowników bezpośrednio z grona studentów — wydawałoby się, że taka sytuacja powinna być postrzegana jako wyróżnienie i szansa. Z pozoru same korzyści.
Niestety, prawdziwy obraz wyłonił się podczas omawiania kwestii wynagrodzenia. Oferowana praca miała obejmować prowadzenie profilu społecznościowego spółki na Facebooku. Jakie wynagrodzenie może przysługiwać za realizację takich obowiązków? Okazało się, że żadne — przynajmniej nie w formie pieniężnej. Zapłatą miały być produkty firmy.
Praca w zamian za rajstopy? Pomysł brzmi absurdalnie. Czy można nimi uregulować rachunki za prąd, opłacić czynsz, czy wymienić w sklepie spożywczym na produkty pierwszej potrzeby? Zorganizowanie godziwego życia, gdy wypłatę otrzymuje się w formie odzieży, jest praktycznie niemożliwe — z czego najwyraźniej część pracodawców nie zdaje sobie sprawy.
Sposoby obchodzenia praw pracowniczych przez zatrudniających
Ten przykład, podobnie jak wiele innych z całego kraju (pewna agencja poszukiwała osób do pisania krótkich tekstów, oferując stawkę 50 groszy za jeden tekst), pokazuje, że w kwestii wynagrodzeń i relacji pomiędzy pracodawcą a pracownikiem przekroczono już wszelkie granice przyzwoitości. Nie wszyscy pracodawcy należą do kategorii wyzyskiwaczy pozbawionych skrupułów, jednak trudno oprzeć się wrażeniu, że nadużycia wobec zatrudnionych przybierają formę zjawiska zachodzącego na masową skalę.
Opóźnienia w wypłacie i wymuszanie nieodpłatnej pracy po godzinach
Niepłacenie terminowe, zabieranie części pensji, zmuszanie do nadgodzin — to powtarzające się problemy, z którymi pracownicy muszą się mierzyć ze strony przełożonych. Niektórzy pracodawcy opracowali również metody, które pozwalają im obniżać składki odprowadzane do ZUS. Zgodnie z obowiązującymi przepisami, zatrudnioną osobę należy zgłosić do ZUS najpóźniej w dniu rozpoczęcia pracy. Bywa jednak, że pracodawca nie wywiązuje się z tego zobowiązania. I wcale nie jest to praktyka sporadyczna — według raportów inspektorów pracy takie nieprawidłowości występują nawet w co trzeciej kontrolowanej firmie.
Zaniżanie podstawy wymiaru składek ubezpieczeniowych
Jedna z metod polega na podpisaniu z pracownikiem umowy, w której wskazuje się zaniżone wynagrodzenie, a ustaleniu ustnym pozostawia wypłatę reszty kwoty „do ręki”. Oczywiście składki odprowadzane są wyłącznie od sumy formalnie wpisanej w umowie, a nie od rzeczywistej pensji. Ten proceder spotyka się niejednokrotnie z akceptacją samych pracowników, skuszonych perspektywą, że mniejsza suma przekazana na ubezpieczenia i inne składki oznacza więcej gotówki w ręku. Z pozoru logiczne, lecz rażąco krótkowzroczne podejście.
Skutki zaniżania wpłat na zabezpieczenia społeczne
Pracownicy, którzy godzą się na takie rozwiązania, zapominają, że składki odprowadzane do ZUS mają bezpośredni wpływ na wysokość przyszłej emerytury, a także na wysokość zasiłków chorobowych czy macierzyńskich. Decydując się na „oszczędność” dzisiaj, skazują się na znacznie niższe świadczenia w przyszłości. Co więcej, w przypadku kontroli przeprowadzanej przez ZUS lub Państwową Inspekcję Pracy, to pracownik może zostać pociągnięty do odpowiedzialności za udział w procederze — mimo że to pracodawca jest inicjatorem takich praktyk.
Niedostateczna znajomość regulacji chroniących zatrudnionych
Istotnym problemem pozostaje również nieznajomość praw pracowniczych wśród zatrudnionych. Wielu pracowników, zwłaszcza młodych i rozpoczynających karierę zawodową, nie wie, że ma prawo do terminowej wypłaty wynagrodzenia, dodatkowego wynagrodzenia za nadgodziny, czy możliwości zgłoszenia nieprawidłowości do odpowiednich organów. Brak świadomości w tym zakresie sprawia, że pracodawcy czują się bezkarni i mogą bezproblemowo kontynuować swoje nieetyczne praktyki.
Praca w ramach praktyk i staży jako forma legalnego wyzysku
Kolejnym sposobem wykorzystywania zatrudnionych przez pracodawców jest zatrudnianie na umowach o praktyki lub staże, które nie gwarantują wynagrodzenia odpowiadającego rzeczywistym obowiązkom. Osoby te wykonują identyczne zadania jak pracownicy etatowi, jednak otrzymują za to symboliczne kwoty lub w ogóle nie są wynagradzane. Pracodawcy argumentują to „zdobywaniem doświadczenia” i „budowaniem CV”, choć w praktyce wykorzystują darmową siłę roboczą. Większość młodych ludzi przyjmuje takie warunki w obawie przed brakiem alternatyw na rynku pracy.
Zatrudnianie w szarej strefie i unikanie formalnych umów
Problem zatrudniania bez jakiejkolwiek umowy dotyka szczególnie sektor budowlany, gastronomię oraz usługi porządkowe. Pracownicy w tych branżach są zatrudniani „na gębę”, co oznacza brak jakiegokolwiek zabezpieczenia prawnego. W razie wypadku przy pracy, zwolnienia czy odmowy wypłaty należności, zatrudniony nie ma żadnych instrumentów do dochodzenia swoich praw. Dodatkowo, praca w szarej strefie powoduje brak odprowadzania składek na ubezpieczenia, co wpływa nie tylko na przyszłą emeryturę, ale również pozbawia dostępu do świadczeń zdrowotnych i chorobowych.
Zatrudnianie przez agencje pośrednictwa pracy jako sposób na unikanie odpowiedzialności
W wielu dużych firmach, szczególnie w centrach logistycznych i produkcyjnych, bezpośrednim pracodawcą staje się agencja pracy tymczasowej. Taki model pozwala rzeczywistemu beneficjentowi pracy — dużemu przedsiębiorstwu — uniknąć odpowiedzialności prawnej i obniżyć koszty zatrudnienia. Pracownicy agencyjni otrzymują niższe pensje, mają gorsze warunki zatrudnienia, a ich umowy są często przedłużane tylko na krótkie okresy, co uniemożliwia planowanie przyszłości i pozbawia poczucia stabilności zawodowej.
