Dokładnie dekadę temu świat stanął w obliczu jednego z największych wstrząsów finansowych w historii — upadku czwartego pod względem wielkości banku inwestycyjnego na Wall Street. Bezpośrednim powodem bankructwa Lehman Brothers były niskiej jakości kredyty hipoteczne, które wymknęły się spod kontroli zarówno instytucjom finansowym, jak i organom nadzorczym. Czy obecna sytuacja na rynkach globalnych różni się od tej sprzed dziesięciu lat? Dane makroekonomiczne sugerują niepokojącą odpowiedź.
Upadek Lehman Brothers
Choć minęło już dziesięć lat, pamięć o zbiorowej panice, jaka ogarnęła rynek finansowy we wrześniu 2008 roku, pozostaje wyraźna. Największe instytucje bankowe i firmy zajmujące się obrotem instrumentami pochodnymi znalazły się nagle w śmiertelnym zagrożeniu płynności. Niektórym udało się przetrwać wyłącznie dzięki masowej interwencji państwa — w Stanach Zjednoczonych pomoc publiczną otrzymały między innymi Fannie Mae oraz Freddie Mac, dwa quasi-rządowe giganty rynku kredytów mieszkaniowych.
Nikt jednak do dziś nie zna jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, dlaczego administracja federalna odmówiła ratowania Lehman Brothers. Decyzja ta wywołała efekt domina — załamanie zaufania między instytucjami finansowymi, zamrożenie rynku międzybankowego i ostatecznie globalną recesję gospodarczą. Mechanizm ten pokazał, jak kruchą konstrukcją jest współczesny system finansowy oparty na wzajemnym kredytowaniu i sekurytyzacji długów.
Przyczyny krachu z 2008 roku
Przyczyn tamtego kryzysu finansowego było kilka, ale jako główną podaje się kredyty subprime — produkt finansowy będący w istocie mieszanką chciwości instytucjonalnej i luk regulacyjnych. Były to wysoko oprocentowane kredyty hipoteczne udzielane przez firmy pozabankowe osobom o niskiej zdolności kredytowej, często bez weryfikacji dochodów ani majątku.
Z czasem nawet renomowane banki zaczęły inwestować w sekurytyzowane pakiety tych zobowiązań, traktując je jako bezpieczne aktywa. Instytucje finansowe łączyły tysiące indywidualnych kredytów w obligacje, którym agencje ratingowe przyznawały najwyższe oceny — mimo że ich podstawą były zadłużenia gospodarstw domowych o wątpliwej wypłacalności. Brak kontroli nad narastającym zadłużeniem i obostrzeń ze strony rządu amerykańskiego sprawił, że doszło do powstania ogromnej masy długów, które przestały być spłacane w momencie spadku cen nieruchomości. Chciwość instytucji finansowych odbiła się echem nie tylko w USA, ale także w Europie, gdzie wiele banków trzymało w portfelach amerykańskie papiery wartościowe oparte na kredytach subprime.
Rola agencji ratingowych i deregulacja rynku
Kluczową rolę w powstaniu bańki spekulacyjnej odegrały agencje ratingowe, które — pod presją zarobkową i w obliczu konfliktu interesów — nadawały optymistyczne oceny papierom wartościowym opartym na kredytach subprime. W praktyce oznaczało to, że produkty o bardzo wysokim ryzyku kredytowym sprzedawano jako bezpieczne inwestycje. Jednocześnie deregulacja sektora bankowego w USA, która nabrała tempa w latach 90., pozwoliła instytucjom depozytowym angażować się w działalność inwestycyjną na ogromną skalę — coś, co od czasów Wielkiego Kryzysu lat 30. było prawnie zabronione.
Ostrzeżenia przed nadchodzącym kryzysem
Niestety wszystko wskazuje na to, że tamta katastrofa nie wpłynęła w sposób trwały na model działania graczy z rynku finansowego. Według aktualnych danych suma globalnego zadłużenia wynosi obecnie 320% światowego PKB — dla porównania dziesięć lat temu ta proporcja wynosiła „jedynie” 280%. Oznacza to, że łączne zobowiązania sektora publicznego, przedsiębiorstw i gospodarstw domowych rosną szybciej niż realny wzrost gospodarczy.
Ekonomiści ostrzegają, że do kolejnej destabilizacji finansowej może dojść nawet w ciągu najbliższych pięciu lat. Rosnące zadłużenie to główne zagrożenie, ale równie niepokojące jest to, że ceny nieruchomości na całym świecie ponownie idą w górę, niekiedy osiągając poziomy wyższe niż te sprzed kryzysu z 2008 roku. W sytuacji gdy stopy procentowe w wielu krajach wciąż pozostają na historycznie niskich poziomach, a dostępność taniego kredytu napędza spekulacyjny popyt na rynku mieszkaniowym, ryzyko powtórki scenariusza z poprzedniej dekady staje się realne.
Strefy podwyższonego ryzyka
Szczególne obawy analityków budzi sytuacja na kilku kluczowych rynkach. W Chinach zadłużenie sektora przedsiębiorstw przekracza 150% PKB, co stanowi jeden z najwyższych wskaźników na świecie. Równolegle w krajach rozwiniętych obserwujemy wzrost długu publicznego wywołany pandemią — rządy masowo emitowały obligacje aby finansować pakiety pomocowe, a teraz muszą radzić sobie z rosnącymi kosztami obsługi tego zadłużenia w warunkach inflacji.
Dodatkowo sektor korporacyjny w USA i Europie korzystał przez lata z rekordowo tanich kredytów, gromadząc długi nie zawsze pod konkretne inwestycje produkcyjne. W momencie gdy banki centralne zaczną agresywnie podnosić stopy procentowe aby walczyć z inflacją, wiele firm może stanąć w obliczu problemów z refinansowaniem zobowiązań. To scenariusz, który nie wymaga wielkiego wstrząsu zewnętrznego — wystarczy zmiana polityki monetarnej.
