Stany Zjednoczone od dawna przestały być miejscem, gdzie każdy może szybko dorobić się fortuny. O trudnej sytuacji ekonomicznej przekonują się nie tylko przybysze z innych krajów, ale również sami obywatele amerykańscy, którzy zmagają się z ubóstwem i koniecznością przeżycia za niewielkie kwoty. Polityka obecnych władz dodatkowo komplikuje dostęp do pomocy socjalnej.
Sytuacja ekonomiczna mieszkańców
Pomimo statusu jednej z najbogatszych gospodarek świata, USA borykają się z rosnącą liczbą osób żyjących w ubóstwie. Problem dotyczy zwłaszcza rodzin z dziećmi — niedożywienie najmłodszych przekłada się bezpośrednio na ich rozwój fizyczny i zdolności poznawcze. Dane Census Bureau pokazują, że w 2018 roku poniżej federalnej granicy ubóstwa żyło około 38,1 miliona Amerykanów, co stanowi niemal 12% całej populacji.
Za prezydentury Baracka Obamy uruchomiono szereg programów wsparcia: rozszerzono dostęp do bonów żywnościowych, wprowadzono tańsze posiłki w szkołach publicznych oraz zwiększono finansowanie bezpłatnej opieki medycznej w ramach Medicaid. Mimo tych działań budżet federalny na walkę z ubóstwem pozostaje relatywnie niski w porównaniu do potrzeb, a administracja Donalda Trumpa podjęła próby dalszego ograniczenia wydatków socjalnych. Wśródplanowanych cięć znalazły się zarówno programy żywnościowe, jak i mieszkaniowe — decyzje te spotkały się z ostrą krytyką organizacji pozarządowych zajmujących się walką z wykluczeniem społecznym.
Szczególnie widoczny problem dotyczy obszarów wiejskich oraz małych miast, gdzie infrastruktura wsparcia jest znacznie słabsza niż w dużych aglomeracjach. Mieszkańcy tych regionów często nie mają dostępu do punktów konsultacyjnych, które mogłyby pomóc w złożeniu wniosku o świadczenia. Dodatkowo w wielu stanach południowych limity dochodowe uprawniające do pomocy są tak restrykcyjne, że wykluczają osoby pracujące na niepełny etat, mimo że ich zarobki nie wystarczają na pokrycie podstawowych potrzeb.
Zasiłki dla bezrobotnych
System zasiłków dla bezrobotnych w USA opiera się na warunku aktywizacji zawodowej. Osoba pobierająca świadczenie musi podjąć zatrudnienie w ciągu dwóch lat od momentu otrzymania pierwszej wypłaty — w przeciwnym razie traci uprawnienia do dalszej pomocy. Z tego typu wsparcia korzysta około 25% mieszkańców żyjących poniżej federalnej granicy ubóstwa, co oznacza, że znaczna część potrzebujących nie spełnia kryteriów formalnych lub nie składa wniosków.
Wysokość świadczenia różni się znacząco w zależności od stanu. Na przykład w Missisipi maksymalna tygodniowa wypłata wynosi około 235 dolarów, podczas gdy w Massachusetts może przekraczać 850 dolarów tygodniowo. Okres wypłaty zasiłku zazwyczaj nie przekracza 26 tygodni, choć w czasach recesji lub kryzysu gospodarczego Kongres może przedłużyć ten termin poprzez programy federalne Emergency Unemployment Compensation.
Kluczowym warunkiem otrzymania zasiłku jest udokumentowanie utraty pracy z przyczyn niezależnych od pracownika — osoby zwolnione dyscyplinarnie lub rezygnujące dobrowolnie z etatu rzadko kwalifikują się do wsparcia. Wnioskodawca musi również wykazać gotowość do pracy, co weryfikowane jest poprzez obowiązek regularnego zgłaszania się do lokalnych agencji zatrudnienia oraz aktywnego poszukiwania ofert.
Procedura ubiegania się o zasiłek
Proces składania wniosku odbywa się zazwyczaj przez Internet lub telefonicznie. Wnioskodawca podaje dane osobowe, informacje o ostatnim pracodawcy oraz wysokość zarobków z ostatnich 18 miesięcy. Stan przeprowadza weryfikację tych informacji bezpośrednio z pracodawcą, co może wydłużyć procedurę o kilka tygodni. Po zatwierdzeniu wniosku świadczenie wypłacane jest co dwa tygodnie, pod warunkiem złożenia aktualnych raportów o poszukiwaniu pracy.
Bony żywnosciowe
Food Stamps Program (obecnie funkcjonujący pod nazwą SNAP — Supplemental Nutrition Assistance Program) to najszerzej wykorzystywany instrument pomocy żywnościowej. Uprawnia do zakupu artykułów spożywczych w wyznaczonych punktach handlowych za pomocą elektronicznej karty płatniczej. Poszczególne stany mogą prowadzić własne, uzupełniające programy bonowe finansowane z budżetów lokalnych, stosując odmienne kryteria dochodowe.
O wsparcie mogą ubiegać się zarówno obywatele amerykańscy, jak i imigranci — pod warunkiem posiadania określonego statusu imigracyjnego, udokumentowanego minimalnego okresu pobytu na terytorium USA oraz nieprzekroczenia ustalonego pułapu dochodów. W 2019 roku około 36 milionów osób korzystało z programu SNAP, co stanowi niemal 11% populacji. Średnia miesięczna wartość świadczenia na osobę wynosi około 125 dolarów, choć w rodzinach wieloosobowych kwota ta może być wyższa.
Produkty objęte programem obejmują owoce, warzywa, nabiał, mięso, pieczywo, płatki zbożowe oraz nasiona roślin uprawnych. Wyłączone są natomiast alkohol, tytoń, artykuły higieniczne, witaminy oraz gotowe posiłki z restauracji. Karta EBT (Electronic Benefits Transfer) działa jak zwykła karta debetowa — beneficjent realizuje zakupy w sklepach akceptujących ten rodzaj płatności, a kwota zostaje automatycznie odliczona z miesięcznego limitu.
Warunki dostępu do programu SNAP
Podstawowym kryterium jest poziom dochodów brutto gospodarstwa domowego, który nie może przekraczać 130% federalnej granicy ubóstwa. Dla czteroosobowej rodziny oznacza to próg około 2800 dolarów miesięcznie (dane na rok 2020). Dodatkowo uwzględnia się wysokość posiadanych oszczędności — gospodarstwa bez osób starszych lub niepełnosprawnych nie mogą posiadać aktywów przekraczających 2250 dolarów. W przypadku obecności seniora lub osoby z orzeczeniem o niepełnosprawności limit wynosi 3500 dolarów.
Wnioskodawca musi również spełnić wymóg pracy lub uczestnictwa w programach aktywizacyjnych — dorosłe osoby zdrowe fizycznie, bez dzieci na utrzymaniu, mogą korzystać z bonów maksymalnie przez trzy miesiące w ciągu trzech lat, chyba że pracują co najmniej 20 godzin tygodniowo lub uczestniczą w kwalifikowanych szkoleniach zawodowych.
TANF
Temporary Assistance for Needy Families to program federalny kierujący fundusze do stanów w celu wsparcia rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej. Oprócz bezpośredniej pomocy finansowej, TANF zakłada aktywizację zawodową beneficjentów — stany otrzymują środki na szkolenia, subsydiowanie zatrudnienia oraz doradztwo. Roczny budżet federalny programu wynosi około 16,5 miliarda dolarów, przy czym każdy stan dysponuje autonomią w zakresie szczegółowych zasad przyznawania świadczeń.
Kryteria przyznania świadczenia różnią się w zależności od stanu. Imigranci mogą kwalifikować się do programu, ale ich uprawnienia uzależnione są od statusu prawnego, długości pobytu oraz poziomu osiąganych dochodów w poprzednich okresach rozliczeniowych. W praktyce większość stanów wymaga legalnego pobytu na terytorium USA przez co najmniej pięć lat przed złożeniem wniosku — wyjątek stanowią uchodźcy oraz osoby z azylem politycznym, którzy mogą ubiegać się o pomoc natychmiast po otrzymaniu odpowiedniego statusu.
Program wprowadza limit czasowy korzystania ze świadczeń — w większości przypadków rodzina może otrzymywać wsparcie finansowe przez maksymalnie 60 miesięcy w całym okresie życia. Niektóre stany stosują jednak krótsze limity, np. Arizona ogranicza pomoc do 12 miesięcy. Wyjątki dotyczą sytuacji szczególnych, takich jak niepełnosprawność opiekuna lub przemoc domowa.
Obowiązki beneficjentów TANF
Warunkiem utrzymania świadczenia jest aktywne uczestnictwo w działaniach mających na celu usamodzielnienie ekonomiczne. Beneficjenci muszą podjąć zatrudnienie, uczestniczyć w szkoleniach zawodowych, odbywać staże lub wykonywać prace społeczne w wymiarze określonym przez stan. Osoby uchylające się od tych obowiązków mogą zostać pozbawione świadczenia lub otrzymać obniżoną kwotę pomocy. Stany prowadzą szczegółowy monitoring aktywności beneficjentów poprzez systemy raportowania online oraz okresowe wizyty weryfikacyjne.
Pomoc stanowa
Oprócz programów federalnych, poszczególne stany USA dysponują własnymi systemami wsparcia socjalnego, które mogą znacząco różnić się zakresem i wysokością świadczeń. Przykładem rozwiniętej sieci pomocy jest Nowy Jork, gdzie mieszkańcy mogą liczyć na dopłaty do wynajmu mieszkania, pokrycie kosztów mediów, finansowanie opieki nad dziećmi oraz dofinansowanie posiłków w jadłodajniach dla osób potrzebujących. W ramach programu Home Energy Assistance Program (HEAP) nowojorczycy o niskich dochodach otrzymują wsparcie na pokrycie kosztów ogrzewania mieszkania w okresie zimowym.
Warunki dostępu do tych form wsparcia są zróżnicowane — niektóre stany wymagają dłuższego okresu zamieszkania, inne ustalają niższe progi dochodowe. Warto zaznaczyć, że programy stanowe mogą być bardziej elastyczne niż federalne, pozwalając na szybsze dostosowanie pomocy do lokalnych realiów ekonomicznych. Na przykład Kalifornia oferuje CalWORKs — program zbliżony do TANF, ale z wyższymi świadczeniami oraz dodatkowymi usługami wspierającymi, takimi jak pomoc prawna czy terapia uzależnień.
W stanach takich jak Vermont czy Massachusetts funkcjonują także programy mieszkaniowe Section 8, które dotują najem prywatnych mieszkań dla rodzin o niskich dochodach. Beneficjent płaci maksymalnie 30% swojego dochodu na czynsz, a różnicę pokrywa władza stanowa lub lokalna. Proces ubiegania się o taką pomoc bywa jednak długotrwały — listy oczekujących liczą niekiedy kilka tysięcy osób, a czas oczekiwania przekracza dwa lata.
Pomoc w nagłych wypadkach
Wiele stanów prowadzi również programy pomocy kryzysowej dla osób znajdujących się w sytuacji zagrożenia bezdomnością lub gwałtownej utraty źródła utrzymania. Emergency Assistance obejmuje jednorazowe świadczenia pieniężne, talony na posiłki, schronienie w hostelu oraz wsparcie w znalezieniu stałego lokum. Tego typu pomoc nie wymaga spełnienia tak rygorystycznych kryteriów jak regularne programy socjalne i może zostać przyznana w ciągu kilku dni od złożenia wniosku.
